जर तुम्हाला मानसिक स्वास्थ्य हवे असेल तर संगीत एकाच!


लौकिक, पारलौकिक, भौतिक, अधिभौतिक सुखप्राप्तीचे एक साधन म्हणून संगीताकडे पाहता येईल. माणसाला स्वत:चा विसर पडणे, ईश्वर नावाच्या अज्ञात शक्तीशी मानसिक प्रेरणा एकरूप करणे हा अध्यात्मशास्त्राचा सार आहे. या अवस्थेला काहीजण समाधी लागणे, असे म्हणतात. 

हीच सुख-दु:ख विरहित परमसुखाची अवस्था असते, परंतु सर्वसामान्य माणसाला अशी अवस्था प्राप्त करणे फार कठीण आहे. मात्र, संगीताने ही कठीण योगसाधना मानवाला उपलब्ध करता येऊ शकते. एखाद्या गायन वादनाच्या मैफलीत र्शोता सुरांशी इतका एकरूप होतो की, त्याची नादब्रम्हात समाधी लागते. त्याला स्थलकालाचे भान राहत नाही. माणसाच्या दु:खाला विसर पाडायला लावण्याचे सार्मथ्य संगीतात आहे. 

प्रत्येक व्यक्तीच्या दु:खाचे स्वरूप हे वेगवेगळे असू शकेल, पण कोणी या दु:ख चक्रातून सुटलेला नाही. संगीतात ऐवढे सामर्थ्य आहे की, श्रोता दु:ख विसरून स्वरातून समाधीकडे जातो. प्राचीन काळापासून वैद्यकीय क्षेत्रात संगीत चिकित्सेला महत्त्व आहे. संगीत आणि शरीरस्वास्थ याचा परस्पर संबंध आहे. इजिप्तमध्ये पुरातन काळात बाळाच्या जन्मावेळी होणार्‍या वेदना कमी करण्यासाठी संगीत साधनेचा वापर केला जात होता.

भारतीय संगीत शास्त्रात ‘रागचिकित्सा’ या पुस्तकात विविध राग आणि त्याचा आजारांवर होणारा परिणाम यावर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. ‘रागदरबारी’ या रागामुळे तणाव कमी होण्यास मदत होते. या रागाची निर्मिती तानसेनने बादशहा अकबरासाठी केली होती. दिवसभराच्या ताणतणावातून आराम मिळवण्यासाठी बादशहा अकबर हा राग ऐकत असे. 

रागभूपाळी व राग तोडीमुळे उच्च रक्तदाब कमी होण्यास मदत होते. राग मालकंस, राग आसावरी रक्तदाबाच्या व्याधीवर उपयोगी ठरेल. हृदयविकार असणार्‍यांसाठी राग चंद्रकंस, ताणतणावावर राग तिलककामोद दुर्गा, कलावती, शांत झोप येण्यासाठी राग बिहाग व राग बहार फायदेशीर ठरतात.

संगीताचा उपयोग आधुनिक वैद्यकशास्त्रातसुद्धा वापर करण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. कॅन्सर, हृदयविकार, सिझेरियन किंवा इतर शस्त्रक्रियेवेळी संगीताचा किती उपयोगी होऊ शकतो यावर संशोधन सुरू आहेत. कॅन्सरसारख्या जीवघेण्या व्याधीमध्ये केमोथेरपीवेळी संगीत ऐकल्यास मळमळ, उलटी यासारखे साइड इफेक्ट टाळता येतात. 

संगीताच्या लयबद्ध नादामुळे उजव्या व डाव्या मेंदूमधील सुसूत्रीकरण होण्यास मदत होते. प्रत्येक व्यक्तीला संगीतातील विशिष्ट ताल-लय आवडेल असे नाही. प्रत्येक व्यक्तीची अभिरुची भिन्न-भिन्न असते हे लक्षात घ्यावे लागते. तदनुसार सर्व प्रकारच्या संगीताचे कार्यक्रम आयोजित करावे लागतात. प्रत्येक व्यक्तीला शास्त्रीय संगीतामुळे आपल्याला छान प्रसन्न, उत्साही वाटते.

मानवच नाही, तर पशुपक्षीही संगीताचा आनंद घेतात असे निदर्शनास आले आहे. संगीताच्या श्रवणाने वनस्पतीची वाढ जलद व जास्त होते, असे निसर्ग शास्त्रज्ञ जगदीशचंद्र बोस यांच्या प्रयोगाने सिद्ध झाले आहे. संगीत मन शांत करतो, मनाला प्रसन्न करतो. 

पूर्वी घंटानादापासून रोगमुक्ती या संकल्पनेचा विकास झाला होतो. आजच्या काळामध्ये ताणतणावाचे निवारण करण्यासाठी संगीताला अनन्य साधारण महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
थोडे नवीन जरा जुने